اینترنت و رسانه از آغاز تا اکنون
آرش گیلانی پور – ماهنامه ی دادگر
نهضتی که از دهه ی 60 میلادی آغاز شده بود، طبق پیش بینی های «آلوین تافلر» در کتاب «موج سوم»، با پیدایش اولیه ی اینترنت کمی شتاب گرفت و پس از آن، از دو دهه ی قبل در دنیا با سرعت خارق العاده یی شروع به اوج گیری کرد. اینترنت به شکل امروزی در ایران کمی بیشتر از یک دهه قدمت دارد. در ابتدای پیدایش این مقوله در ایران آنچنان که باید جدی گرفته نشد؛ اما پس از چندی با الکترونیکی شدن خدمات اداری و لزوم دسترسی همگان به این تکنولوژی جدید به خانه ها راه یافت و همزمان مشاغل گوناگون، دانشجویان و سپس دانش آموزان با آشنایی با این دریچه ی جدید نیازهای مختلف خود را در آن جستجو کردند. پیدایش این تکنولوژی مانند هر پدیده ی جدید دیگر با چالشهای مختلفی روبرو بوده است. خاصه آنکه در مدت زمان اندکی گروههای متنوع اجتماعی از روزنامه نگاران، فارغ التحصیلان بیکار، فعالین سیاسی و جوانانی که در پی منافع مختلف خود بودند اینترنت را محل مناسبی برای عرضه ی شایستگی ها، اهداف، تبلیغ مرام سیاسی و هر چه که دغدغه های آنان بود، دیدند و به این شبکه ی جهانی پیوستند.
اینترنت در ابتدا
در ابتدای پیدایش اینترنت در ایران نه تنها هیچکس با استفاده از این تکنولوژی مشکلی نداشت که همواره کوشیده شد تا از این راه برای حل مشکل ترافیک، حذف بوروکراسی، برنامه ریزی شهری و خدمات دیگر استفاده شود؛ اما در بخش دیگر ماجرا ورود و حضور گسترده ی جوانان که عمدتا نیز از اینترنت به عنوان ابزاری تفریحی استفاده می کردند باعث بروز مشکلاتی در حوزه های اجتماعی گردید و باعث شد تا مسئولین امر با چالشهایی که پیش از این نشانی از آنها نداشتند مواجه گردند و این خود موجب اتفاقاتی شد که در سطور آینده به آنها خواهیم پرداخت.
کاربران اولیه
همانطور که پیش از این گفته شد کاربران اولیه ی اینترنت در ابتدا مراجع دولتی بودند، اما بحث ما ارتباطی به این دسته ازکاربران نداشته و جامعه ی هدف این نوشتار کسانی هستند که از نت به عنوان مکانی برای اشاعه ی اهداف هنری، سیاسی، اجتماعی و گاه تفریحی استفاده می برند، که بیشترین حجم کاربر را نیز در همین حوزه ها می توان جستجو کرد.
دسته ی اول: روزنامه نگاران
روزنامه نگاران و خبرنگاران به عنوان پیشقراول اتفاقات مختلف جامعه از اولین دسته ی کاربران اینترنت به طور وسیع بودند. از آنجا که پیش از این ارسال خبرو مقالات این گروه به وسیله ی تلکس، فکس، تلفن و یا دستی انجام می شد، اینترنت به عنوان ابزاری مدرن و پیشرفته به کمک اصحاب رسانه آمد و ارسال خبر در کمترین زمان باعث استقبال این قشر از کاربران از اینترنت شد، اگرچه در پاره یی اوقات باعث ناهماهنگی هایی نیز شد؛ اما در مجموع رضایت خاطر این دسته را تا کنون به همراه دارد.
دسته ی دوم:اهل اقتصاد
عده یی از اهالی اقتصاد با علم بر فراگیر بودن اینترنت با تاسیس سایتهای تبلیغاتی اقدام به تبلیغات وسیع در فضای مجازی کرده و از این طریق محصولات شان را نیز گاه مستقیم و با سود بیشتر به مصرف کنندگان رساندند. این دسته از کاربران تنها با استفاده از فضای مجازی ماهی خود را از این رودخانه ی جهانی گرفته و با بد و خوب آن نیز اصولا کاری ندارند.
دسته ی سوم: سیاسیون
فعالین سیاسی راس کار، نمایندگان فعال در مجلس، نمایندگان پشت خط مانده ی مجلس، وزرای کابینه های سابق، فعالین سیاسی در صدد تدارک نمایندگی مجلس، مدیران درجه ی یک و دو و افرادی از این دست، از دیگر کاربران این فضای مجازی هستند که با اختصاص گوشه یی از اینترنت به خود، از این فضا برای ترویج آرا، افکار و عقاید شان استفاده کرده اند.
دسته ی چهارم: اندیشمندان حوزه و دانشگاه
بسیاری از استادان دانشگاه همگام با توسعه ی این فضا اقدام به راه اندازی سایتهایی برای انتشار مطالب علمی و تخصصی خود نموده تا از این طریق با معرفی افکار خود رابطه ی دورادورشان را نیز با دانشجویان داشته باشند. مراجع تقلید و فضلای حوزه نیز همدوش با این دسته از کاربران با تاسیس سایتهای اختصاصی با مقلدین و شاگردان حوزوی ارتباط برقرار نمودند.
دسته ی پنجم: سایر کاربران
البته عمده ترین کاربران اینترنتی طبق آمارهای غیر رسمی کسانی هستند که از این فضا برای برقراری ارتباط با کسانی که اصولا در دنیای حقیقی کمتر دسترسی به آنها دارند و یا اصلا ندارند می باشند. استفاده از ای میل، جی میل،هات میل، راکت میل و سایر سرویس دهنده های اینترنتی امکاناتی به کاربران می دهد تا به وسیله ی چت و کمترین هزینه با عزیزان شان در گوشه گوشه ی جهان و ایران ارتباط بسیار خوبی برقرار کنند اگر چه در این رهگذر عده یی به سو استفاده از این ابزار مترقی نیز مشغول هستند.
اصل بيست و چهارم قانون اساسي
نشريات و مطبوعات در بيان مطالب آزادند مگر آنکه مخل مباني اسلام يا حقوق عمومي باشد که تفصيل آن را قانون بيان مي کند که اين اصل از دو قسمت تشکيل شده است.
الف- مبحث مربوط به آزادي بيان که توضيحات آن داده شد.
ب- مبحث مربوط به ممنوعيت آزادي بيان که خود شامل دو بخش است.
1- مخل مباني اسلام
2- نظم عمومي
اول: مباني اسلام در واقع همان اصول دين (توحيد، معاد و…) است که هر کس به آن اعتقاد داشته باشد مسلمان است؛ اما بديهي است که اخلال در مباني ديني به تنهايي کافي براي ممنوعيت نيست بلکه ضروريات دين را نيز مانند اصول بايد در اين زمره شناخت، چون هر کس به ضروريات نيز تعدي کند از دين خارج شده است و لکن در مورد ضروريات دين بايد قدر متقن را در نظر گرفت و از تفسير موسع آن خودداري کرد چون در جامعه ی اسلامي اصل بر اين است که همه ی افراد مسلمان و مومن اند و تفاسير از اعمال و رفتار مردم بايد در تاييد اين اصل باشد و نه در مخالفت با آن. لهذا با اين موضوع بايد به گونه يي برخورد شود که بر جمعيت مسلمان افزوده شود و نه اينکه سبب تنگ تر شدن حلقه و کاهش تعداد آنان شود.
دوم – مباني حقوق عمومي نيز شامل موارد قدرت عمومي، مصلحت عمومي، منافع عمومي، اخلاق حسنه و… است که اخلال در هر کدام از آنها ممکن است منجر به بحران در جامعه شود. همچنين اخلال در هنجارهاي مسلم جامعه نيز از مصاديق اخلال در حقوق عمومي محسوب مي شود.
آفتی در بین کاربران
متاسفانه اینترنت نیز مانند همه ی پدیده های اجتماعی دیگر از آفت به دور نماند و عده یی از کاربران در این میان از این تکنولوژی در جهت منافع شخصی و گاه سیاسی یی که مورد قبول جامعه و نظام نیست، استفاده بردند. این دسته از افراد با افتتاح سایت ها و وبلاگهایی، یا از اعتماد افراد ساده دل سو استفاده نموده و به طمع بهره برداریهای جنسی، مالی و … دست به اقداماتی زدند و یا با هدف القای ایده هایی مشخص در فضای مجازی شروع به فعالیت نمودند و با تبلیغ مرامهای مورد نظرشان جوانان و حتا بزرگسالان را فریفته و به دردسرهایی دچار نمودند که نیازی به شکافتن بیش از این نیست. با اتفاقاتی که در استفاده از ” نت” افتاد، مسئولین در جهت قانونمند کردن کار با تصویب لایحه یی با مرتکبین برخورد کردند.
لایحه ی برخورد با جرایم رایانه یی
همانطور که پیشتر گفته شد با عمومی تر شدن اینترنت و لزوم اتصال خانوارها به این شبکه ی جهانی و به تبع آن حجم بیشتر مراجعات، بزه کاریهایی نیز در این حوزه اتفاق افتاد و این باعث شد تا لایحه یی در این خصوص در مجلس تصویب شده تا به جرایم رایانه یی بپردازد.این قانون با محتوای زیر تهیه و برای اجرا ابلاغ شد:
قانون جرایم رایانهیی در سال ۱۳۸۸ برای تعیین مصادیق استفاده ی مجرمانه از سامانههای رایانهیی و مخابراتی به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. کلیات لایحه ی قانون جرائم رایانهیی در ۲۷ آبان ۱۳۸۷ با ۱۷۶ رأی موافق، ۳ رأی مخالف و ۲ رأی ممتنع به تصویب رسید. پس از رفع ایراداتی که شورای نگهبان به این قانون وارد کرده بود. در ۷ تیر ۱۳۸۸ قانون جرائم رایانهیی به تأیید شورای نگهبان رسید و رئیسجمهور ۱۰ تیر آن را برای اجرا ابلاغ کرد.
قانون جرایم رایانهیی در ۵ بخش و ۵۵ ماده تنظیم شدهاست. حبس و جریمه ی نقدی یا هر دو مجازاتهایی است که برای مرتکبین این جرایم وضع شدهاست.(1)
اینترنت ملی
چندی است زمزمه هایی مبنی بر راه اندازی «شبکه ی اینترنت ملی» به گوش می رسد. آنچه که این روزها به نام اینترنت ملی مشهور و معروف گردیده است در واقع شبکه یی داخلی است که بنا به گفته ی مسئولان امر تنها می توان از اطلاعات منتشره در داخل مرزها استفاده کرد . صرف نظر از اینکه بسیاری از اطلاعات مورد نیاز پژوهشگران در اینترنت(و نه نت ملی، نت حلال و یا هر نام مشابه دیگر) وجود دارد و همه ی آنچه در این بزرگترین منبع اطلاعاتی وجود دارد مفسده محسوب نشده و می تواند بر داشته های علمی پژوهشگران بیافزاید، حال با توجه به محدود شدن کاربران برای استفاده از نت تنها خود را از یافته های جدید محدود خواهیم کرد، که این نیز راهی است که پیش از این با پدیده ی ویدیو و پس از آن تا امروز با فرستنده های ماهواره یی انجام داده ایم و تا کنون نیز ادامه دارد و نتیجه ی مثبتی نیز در پی نداشته است.
اینترنت ملی و چالشهای پیش رو
البته داشتن یک شبکه ی اطلاعاتی پاک و بدون هر گونه آلودگی نه تنها مقوله ی بدی نیست، که بسیار نیز مفید خواهد بود؛ اما در این رهگذر می تواند ضربه های جبران ناپذیری را نیز متوجه کاربرانی که پیش از این به این وسیله به کارهای تجاری، پژوهشی، ارسال خبر و … اقدام می کردند، نماید. تصور کنید پژوهشگری را که به راحتی از همه ی منابع مورد نیاز خود درگوشه گوشه ی جهان به وسیله ی اینترنت بهره برداری کرده و نیازش را مرتفع می کرد، حالا با کدام منبع در داخل شبکه ی ملی می باید این خلا را بپوشاند؟ خبرنگاری را که برای تکمیل اطلاعات خود در مورد قحطی زدگان سومالی نیاز به کسب اطلاع از منابع موثق دارد، آیا می تواند با مراجعه به شبکه ی داخلی به اخبار مورد نیاز خود دست پیدا کند؟ تاجری را به خاطر بیاورید که آنلاین از نوسانات بازارهای جهانی اطلاعات کسب می کند، آیا می تواند با مراجعه به شبکه ی داخلی نت از مقوله های مورد نیازش اطلاعات کسب کند؟ همچنین است وضعیت سایر کاربران که می خواهند با خانواده ی خود در اقصی نقاط جهان ارتباط داشته باشند و اینترنت بهترین و راحت ترین راه برای ایجاد ارتباط است.
اینترنت، نت ملی و حقوق رسانه ها
صرف نظر از اینکه ایجاد شبکه ی« نت ملی» به واقعیت بپپیوندد و یا در نیمه راه تاسیس به فراموشی سپرده شود، در جای جای قانون اساسی کشور عزیزمان به “گردش آزاد اطلاعات” و دسترسی همگان به اخبار توصیه شده است. در اینکه شبکه ی جهانی در زمانهایی باعث سواستفاده هایی نیز گردیده است شکی نیست، اما به نظر می رسد محدود کردن کاربران(در همه ی سطوح) نه تنها کمکی به جلوگیری از بعضی هرج و مرجها نخواهد کرد که تبادل اطلاعات را نیز به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد. امروزه تمامی خبرگزاریهای داخلی با رصد کردن سایت ها و خبرگزاریهای معتبر دنیا اقدام به پیگیری اخبار جهانی کرده و از این طریق کمک شایان توجهی به افکار عمومی داخل کشور می نمایند، حال آنکه با داخلی شدن شبکه احتمالا به کلی این امکان از آنها نیز گرفته خواهد شد و پس از آن می باید به دنبال راههای دیگری برای پیگیری اخبار در سایر کشورها باشند.امیدواریم راه اندازی «نت ملی» چنانچه محقق شد باعث سهولت کار کاربرانی گردد که در محیط مجازی به دنبال اطلاع رسانی و کسب اطلاعات مفید علمی،پزشکی، هنری و… هستند گردد.
پانوشت:
1- ویکی پدیا؛ دانش نامه ی آزاد